Jan Karski
źródło: Wikipedia

Młodość

Jan Karski, właściwie Jan Kozielewski (Karski to jeden z konspiracyjnych pseudonimów, którym posługiwał się do końca życia) przyszedł na świat 24 kwietnia 1914 roku, na krótko przed wybuchem I wojny światowej. Tłem dla jego dzieciństwa i młodości były trudne lecz piękne czasy rozwoju II RP. Karski wywodził się z wielkoprzemysłowej Łodzi, miasta specyficznego, gdzie w zgodzie żyli ze sobą Polacy, Żydzi i Niemcy.

Rodzinę Kozielewskich cechowały mocno zakorzenione tradycje patriotyczne i piłsudczykowskie. Jego przodkowie byli żołnierzami Napoleona, dziadek walczył w Powstaniu Styczniowym, a starszy brat Marian był żołnierzem Legionów Polskich i członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej. Patriotyczne wychowanie oraz wielokulturowy klimat Łodzi miały silny wpływ na osobowość Karskiego, który już po maturze podjął decyzję, że zostanie polskim ambasadorem.

Konsekwentnie realizując to postanowienie, ukończył studia na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, gdzie uzyskał dyplom magistra praw oraz magistra nauk dyplomatycznych. Odbył ponadto roczny kurs w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, a następnie trafił na staż do Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W tym okresie brał udział w szeregu wielomiesięcznych praktyk konsularnych (min. w Opolu, Genewie, Londynie), co pozwoliło mu poznać język niemiecki, francuski i angielski oraz zyskać dyplomatyczną ogładę. To, plus doskonała pamięć i talent retoryczny, otworzyło mu drogę do pracy w MSZ (został sekretarzem Biura Personalnego), a w przyszłości pomogło sprawdzić się jako emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego.

Dyplomatyczną karierę Karskiego przerwał wybuch II wojny światowej. 23 sierpnia 1939 r. odebrał tajny rozkaz mobilizacyjny i jako podporucznik musiał zameldować się w koszarach V Dywizjonu Artylerii Konnej w Oświęcimiu.

Wojna

Jako żołnierz walczył z Niemcami w wojnie obronnej we wrześniu 1939 r., po czym dostał się do niewoli sowieckiej. Wykorzystując niemiecko-radzieckie porozumienie o wymianie jeńców, miał trafić na roboty przymusowe do Rzeszy, jednak zdołał uciec z transportu niemieckiego i dostał się do Warszawy. W stolicy udało mu się nawiązać kontakt z polskim Podziemiem i został włączony do pracy konspiracyjnej. Dzięki wstawiennictwu jego brata Mariana, który przed wojną pełnił funkcję komendanta warszawskiej policji, powierzono mu pierwszą dużą misję kurierską.

Zimą 1940 r. z tajnymi meldunkami przedostał się przez Słowację, Węgry i Włochy i dotarł do siedziby rządu RP na uchodźctwie we francuskim Angers. Podczas następnej misji, w czerwcu 1940 r. Karski wpadł w ręce Gestapo na Słowacji. Był torturowany, próbował popełnić samobójstwo; trafił do szpitala w Nowym Sączu, skąd został odbity przez żołnierzy Podziemia. W 1941 r. wrócił do pracy konspiracyjnej.

Rok później rozpoczęła się jego największa misja. Powierzono mu przekazanie rządowi emigracyjnemu w Londynie tajnego raportu dotyczącego sytuacji politycznej w kraju. W tym celu odbył dziesiątki rozmów z przedstawicielami różnych stronnictw politycznych, w tym również z działaczami żydowskimi. Wprowadzono go wówczas na teren getta warszawskiego oraz obozu tranzytowego w Izbicy. To co zobaczył przekraczało wszelkie, najbardziej koszmarne wyobrażenia. Od tego momentu jego osobistym celem było poinformowanie Zachodu o Holocauście. Do Anglii trafił w listopadzie 1942 r. Droga tam była długa i ryzykowna, wiodła przez III Rzeszę, Francję, Hiszpanię, Gibraltar. Na miejscu wielokrotnie przedstawiał swój raport w licznych rozmowach z ważnymi politykami. Spotkał się m.in. z brytyjskim ministrem spraw zagranicznych, Anthonym Edenem.

W 1943 r. rząd polski wysłał Karskiego do USA. Tam jego zadanie miało być podobne, ale skala działania jeszcze większa. Spotkał się ze wieloma najważniejszymi przedstawicielami amerykańskiego establishmentu, z prezydentem Franklinem D. Rooseveltem włącznie. Napisał również bestsellerową książkę „Story of a Secret State”, w której szczegółowo opisał swoje wojenne losy i przedstawił fenomen Polskiego Państwa Podziemnego. Wszystkie te działania nie przyniosły jednak należytego skutku – świat zachodni pozostał w dużej mierze obojętny na tragedię Żydów i nie zrobił nic, aby w zdecydowany sposób powstrzymać Holocaust.

Lata powojenne

Po wojnie Karski pozostał w Stanach Zjednoczonych, gdzie rozpoczął karierę naukową – zrobił doktorat i został wykładowcą stosunków międzynarodowych oraz studiów nad totalitaryzmem na katolickim uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie.

W 1954 r. otrzymał amerykańskie obywatelstwo. Odbył w tym czasie serię sponsorowanych przez rząd USA wyjazdów do Azji i Afryki, podczas których mówił o zagrożeniach płynących ze strony komunizmu. W 1965 r. poślubił swoją drugą żonę (poprzednie małżeństwo się rozpadło). Jego życiową partnerką została Pola Nireńska – polska Żydówka, tancerka i choreografka. Dopiero w latach osiemdziesiątych publicznie przerwał milczenie na temat bolesnych, wojennych wspomnień.

W 1982 r. otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, przyznawany przez Instytut Yad Vashem. W 1985 r. swoją premierę miał słynny film „Shoah” z jego udziałem, w którym zebrano relacje świadków Zagłady. W latach dziewięćdziesiątych Karski otrzymał szereg międzynarodowych wyróżnień. Nadano mu honorowe obywatelstwo Izraela, liczne tytuły doktora honoris causa, został również uhonorowany najwyższym polskim odznaczeniem – Orderem Orła Białego. Jan Karski zmarł 13 lipca 2000 r., pochowany został w Waszyngtonie. W 2012 r. nadano mu pośmiertnie prestiżowy Prezydencki Medal Wolności – najważniejsze amerykańskie odznaczenie cywilne.

Radio Szczecin
PL
Jan Karski - Serial Audio
Play